چگونه از چک ثبت نشده شکایت کنیم
چک ثبت نشده در سامانه صیاد، فاقد اعتبار سند تجاری بوده و نمی توان شکایت کیفری یا اجرایی علیه آن مطرح کرد. با این حال، دارنده آن همچنان می تواند با تقدیم دادخواست حقوقی مطالبه وجه سند عادی، حق خود را از صادرکننده پیگیری نماید. این فرآیند مستلزم آگاهی دقیق از مراحل و الزامات قانونی است.
در نظام حقوقی ایران، چک همواره به عنوان یکی از مهم ترین اسناد تجاری و ابزارهای پرداخت در مبادلات مالی و اقتصادی نقش حیاتی ایفا کرده است. با این حال، قوانین مرتبط با صدور و مبادله چک دستخوش تغییرات و اصلاحات متعددی قرار گرفته اند تا چالش های موجود را برطرف سازند و امنیت معاملات را افزایش دهند. قانون جدید صدور چک، به ویژه با معرفی «سامانه صیاد»، تحولات بنیادینی در این زمینه ایجاد کرده است.
یکی از مسائل چالش برانگیزی که پس از اجرای قانون جدید چک صیادی بروز کرده، موضوع «چک های ثبت نشده» در سامانه مذکور است. بسیاری از افراد به دلیل ناآگاهی یا سهل انگاری، اقدام به دریافت یا صدور چک هایی می کنند که مراحل قانونی ثبت و تأیید آن ها در سامانه صیاد تکمیل نشده است. این عدم ثبت، پیامدهای حقوقی متفاوتی نسبت به چک های ثبت شده دارد و فرآیند مطالبه وجه آن ها را پیچیده تر می سازد. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق وضعیت حقوقی چک ثبت نشده، شرایط لازم برای شکایت، مراحل گام به گام پیگیری حقوقی، مدارک و هزینه های مربوطه خواهیم پرداخت تا دارندگان این نوع چک ها با آگاهی کامل قادر به استیفای حقوق خود باشند.
سامانه صیاد چیست و چرا ثبت چک در آن حیاتی است؟
سامانه صیاد (صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک) سامانه ای تحت نظارت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است که با هدف یکپارچه سازی، استانداردسازی و افزایش شفافیت در فرآیند صدور و مبادله چک راه اندازی شده است. این سامانه، رویکردی نوین در مدیریت چک ها ارائه می دهد و تفاوت های اساسی با سیستم سنتی چک دارد.
پیش از معرفی سامانه صیاد، فرآیند صدور دسته چک و نظارت بر آن عمدتاً به صورت سنتی و توسط شعب بانک ها انجام می شد. این سیستم، زمینه را برای سوءاستفاده، جعل و صدور بی رویه چک های بلامحل فراهم می آورد. با اجرایی شدن قانون جدید چک در سال ۱۳۹۷ و اصلاحات بعدی آن، ثبت اطلاعات چک در سامانه صیاد به یک الزام قانونی تبدیل شد. هدف از این الزام، نه تنها نظارت دقیق بر تقاضای صدور دسته چک و اعتبار سنجی صادرکنندگان، بلکه افزایش شفافیت در نقل و انتقال چک و جلوگیری از معضلات گسترده چک های برگشتی است.
فرآیند ثبت و تأیید چک در سامانه صیاد به شرح زیر است:
- صدور چک توسط صادرکننده: صادرکننده پس از نوشتن اطلاعات روی برگه چک، موظف است مشخصات کامل چک شامل مبلغ، تاریخ، هویت دارنده (گیرنده) و شناسه یکتای ۱۶ رقمی چک را در سامانه صیاد ثبت کند. این ثبت از طریق اپلیکیشن های پرداخت، اینترنت بانک یا موبایل بانک انجام می شود.
- تأیید چک توسط دارنده: دارنده (گیرنده) چک نیز موظف است پس از دریافت چک، با استعلام از سامانه صیاد، اطلاعات ثبت شده توسط صادرکننده را با مندرجات روی برگه چک مطابقت داده و در صورت تأیید صحت اطلاعات، آن را در سامانه به نام خود تأیید کند.
- انتقال چک: در صورت نیاز به انتقال چک به شخص ثالث (ظهرنویسی)، این فرآیند نیز باید به صورت الکترونیکی و از طریق ثبت اطلاعات دارنده جدید در سامانه صیاد انجام شود. ظهرنویسی فیزیکی روی برگه چک بدون ثبت در سامانه، فاقد اثر حقوقی خواهد بود.
هر برگه چک صیادی یک «کد یکتا»ی ۱۶ رقمی دارد که هویت آن را در سامانه مشخص می کند. همچنین، رنگ برگه های چک صیادی «بنفش» است و عبارت «کارسازی این چک منوط به ثبت صدور، دریافت و انتقال آن در سامانه صیاد است» بر روی آن درج شده است. این ویژگی ها، نشانه های اصلی چک های صیادی محسوب می شوند.
تفاوت های کلیدی چک های صیادی با چک های قدیمی به شرح زیر است:
| ویژگی | چک های قدیمی (سنتی) | چک های جدید (صیادی) |
|---|---|---|
| الزام به ثبت در سامانه | خیر | بله (توسط صادرکننده، دارنده و انتقال دهنده) |
| رنگ برگه چک | متنوع (معمولاً آبی، سبز و…) | بنفش |
| شناسه یکتا | ندارد | ۱۶ رقمی (الزام آور برای ثبت) |
| نحوه ظهرنویسی | فیزیکی روی برگه | الکترونیکی در سامانه صیاد |
| امکان استعلام اعتبار صادرکننده | ندارد | بله (بر اساس سوابق چک برگشتی) |
| قابلیت طرح شکایت کیفری | بله (در شرایط خاص) | بله (فقط در صورت ثبت و تأیید در صیاد) |
| مزایای سند تجاری | کامل | کامل (فقط در صورت ثبت و تأیید در صیاد) |
ثبت چک در سامانه صیاد نه تنها به افزایش امنیت و شفافیت کمک می کند، بلکه حقوق دارنده را نیز تضمین می نماید. چک های ثبت شده، از مزایای اسناد تجاری بهره مند می شوند که شامل امکان طرح شکایت کیفری (در صورت رعایت مهلت ها)، صدور اجراییه مستقیم و امکان اقامه دعوا علیه ظهرنویسان و ضامنین است. عدم ثبت چک، تمامی این مزایا را از دارنده سلب می کند.
وضعیت حقوقی چک ثبت نشده: آیا ثبت نکردن چک جرم است؟
یکی از ابهامات رایج در خصوص چک های صیادی ثبت نشده، این است که آیا عدم ثبت چک در سامانه صیاد، یک اقدام مجرمانه تلقی می شود و قابل پیگیری کیفری است؟ پاسخ صریح به این پرسش خیر است.
مطابق قوانین فعلی، «ثبت نکردن چک» در سامانه صیاد، به خودی خود جرم کیفری (که مستوجب مجازات زندان یا جریمه باشد) محسوب نمی شود و صادرکننده به صرف عدم ثبت، تحت پیگرد کیفری قرار نخواهد گرفت. قانونگذار صرفاً ضمانت اجرای حقوقی برای این عمل در نظر گرفته است.
این بدان معناست که دارندگان چک ثبت نشده نمی توانند با مراجعه به مراجع قضایی، شکایتی با عنوان جرم ثبت نکردن چک مطرح کرده یا درخواست صدور اجراییه مستقیم از طریق قوه قضاییه را داشته باشند. پیامد اصلی عدم ثبت چک در سامانه صیاد، تبدیل ماهیت حقوقی آن از «سند تجاری» به «سند عادی» است. درک این تفاوت برای پیگیری حقوقی بسیار حائز اهمیت است.
تفاوت سند تجاری و سند عادی
«سند تجاری» مانند چک، برات و سفته، دارای مزایای قانونی خاصی است که فرآیند مطالبه وجه آن را تسهیل می کند. این مزایا شامل:
- امکان طرح شکایت کیفری: در صورت رعایت مهلت های قانونی (شش ماه از تاریخ صدور و شش ماه از تاریخ برگشت)، دارنده می تواند علیه صادرکننده چک بلامحل شکایت کیفری مطرح کند و مجازات هایی نظیر زندان، ممنوعیت از افتتاح حساب و دریافت دسته چک برای صادرکننده اعمال خواهد شد.
- مسئولیت تضامنی: دارنده چک تجاری می تواند علیه صادرکننده، ظهرنویسان و ضامنین به صورت تضامنی اقامه دعوا کند، به این معنی که می تواند تمام مبلغ را از هر یک از آن ها مطالبه نماید.
- امکان صدور اجراییه مستقیم: در برخی موارد (برای چک های صیادی ثبت شده)، امکان درخواست صدور اجراییه بدون نیاز به دادرسی طولانی فراهم است.
- عدم نیاز به تودیع خسارت احتمالی برای تأمین خواسته: در دعاوی مربوط به چک تجاری، معمولاً برای درخواست توقیف اموال (تأمین خواسته)، نیازی به تودیع خسارت احتمالی نیست که این امر سرعت عمل در توقیف اموال بدهکار را افزایش می دهد.
اما «سند عادی» به هر نوشته ای اطلاق می شود که طرفین به موجب آن با یکدیگر تعهداتی را برقرار کرده اند و دارای مزایای خاص سند تجاری نیست. وقتی چکی در سامانه صیاد ثبت نمی شود، از منظر قانونگذار، اعتبار سند تجاری خود را از دست داده و صرفاً به عنوان یک «سند عادی» یا به عبارت دیگر، یک «اقرار به بدهی» محسوب می شود. در نتیجه، دارنده چک ثبت نشده، تمامی مزایای فوق الذکر را از دست می دهد و تنها می تواند مانند سایر اسناد عادی، از طریق دعوای حقوقی مطالبه وجه، نسبت به دریافت طلب خود اقدام کند.
این تبدیل وضعیت، به این معناست که دارنده باید به روش اثبات طلب از طریق اسناد عادی عمل کند و نمی تواند به صرف داشتن چک ثبت نشده، از اهرم های قانونی قوی تری که برای چک های تجاری پیش بینی شده، بهره مند شود. به عنوان مثال، در صورت درخواست تأمین خواسته، ممکن است دادگاه از دارنده بخواهد معادل مبلغی به عنوان خسارت احتمالی را به صندوق دادگستری تودیع کند تا از تضییع حقوق صادرکننده در صورت اثبات بی حقی دارنده، جلوگیری شود.
شرایط لازم برای شکایت حقوقی از چک ثبت نشده (مطالبه وجه سند عادی)
با توجه به تفاوت های بنیادین وضعیت حقوقی چک ثبت نشده با چک های عادی، برای مطالبه وجه آن از طریق دادگاه، لازم است شرایط خاصی احراز شود. این شرایط، مسیر پیگیری را مشخص می کنند و آگاهی از آن ها برای دارنده چک ضروری است.
- ماهیت چک از نوع صیادی باشد: چک مورد نظر باید از برگه های چک های صیادی جدید (معمولاً به رنگ بنفش) باشد که دارای شناسه ۱۶ رقمی یکتا هستند و عبارت کارسازی این چک منوط به ثبت صدور، دریافت و انتقال آن در سامانه صیاد است بر روی آن درج شده باشد. چک های قدیمی که مشمول قانون جدید صیاد نیستند، از قواعد متفاوتی برای پیگیری پیروی می کنند.
- عدم ثبت و تأیید در سامانه صیاد: این مهم ترین شرط است. چک نباید توسط صادرکننده در سامانه صیاد ثبت شده باشد و متعاقباً توسط دارنده نیز در سامانه تأیید نگردیده باشد. اگر صادرکننده چک را ثبت کرده ولی دارنده تأیید نکرده باشد، وضعیت حقوقی متفاوتی خواهد داشت و بانک از پرداخت وجه آن خودداری می کند.
- عدم پرداخت وجه توسط بانک: دارنده چک ثبت نشده، پس از مراجعه به بانک، با عدم پرداخت وجه روبرو خواهد شد. بانک در این شرایط، به دلیل عدم ثبت چک در سامانه صیاد، از پرداخت وجه خودداری می کند و گواهی عدم پرداخت (گواهی برگشتی) نیز صادر نمی کند؛ چرا که از نظر قانونی، این سند چک محسوب نمی شود تا بتواند برگشتی شود.
- وجود شرایط عمومی دعاوی حقوقی: مانند هر دعوای حقوقی دیگر، خواهان باید دارای اهلیت قانونی (بالغ، عاقل و رشید) باشد. همچنین، دعوا باید در مرجع قضایی صالح مطرح شود (دادگاه عمومی حقوقی یا شورای حل اختلاف، بسته به مبلغ خواسته).
- احراز رابطه دین: اگرچه چک خود سندیت طلب را دارد، اما در مورد چک ثبت نشده به عنوان سند عادی، ممکن است دادگاه برای احراز رابطه دین و علت صدور چک، درخواست ارائه مدارک تکمیلی کند.
توصیه می شود قبل از هرگونه اقدام قضایی، در صورتی که امکان آن فراهم است، از صادرکننده بخواهید تا چک را در سامانه صیاد ثبت کند و شما نیز آن را تأیید نمایید. در این صورت، چک به وضعیت حقوقی یک سند تجاری بازگشته و پیگیری آن بسیار ساده تر و با مزایای بیشتری خواهد بود. اما اگر این امکان وجود ندارد یا صادرکننده همکاری نمی کند، تنها راهکار، پیگیری حقوقی به عنوان مطالبه وجه سند عادی است.
مراحل گام به گام شکایت از چک ثبت نشده
پیگیری حقوقی چک ثبت نشده، هرچند متفاوت از چک های برگشتی است، اما به دلیل ماهیت سند عادی، نیازمند رعایت مراحل اداری و قضایی مشخصی است. در ادامه به صورت گام به گام، نحوه پیگیری و اقدام شرح داده می شود.
گام 1: استعلام نهایی از وضعیت ثبت چک
پیش از هر اقدامی، ضروری است که از وضعیت دقیق ثبت چک در سامانه صیاد اطمینان حاصل کنید. می توانید با استفاده از شناسه ۱۶ رقمی چک (مندرج در بالای سمت راست برگه چک)، از طریق اپلیکیشن های پرداخت، اینترنت بانک، یا حتی از طریق شعب بانک عامل، استعلام وضعیت ثبت چک را انجام دهید. این استعلام مشخص می کند که آیا چک توسط صادرکننده ثبت شده است یا خیر و آیا توسط شما (دارنده) تأیید شده است یا خیر. عدم ثبت یا عدم تأیید، شرط اصلی برای پیگیری به عنوان سند عادی است.
گام 2: ثبت نام و احراز هویت در سامانه ثنا (ضروری برای کلیه مراحل قضایی)
کلیه مراحل دادرسی در قوه قضاییه، از جمله ابلاغ اوراق قضایی، نیازمند ثبت نام در سامانه ثنا (سامانه ابلاغ الکترونیکی قضایی) است. اگر قبلاً در این سامانه ثبت نام نکرده اید، لازم است ابتدا به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و مراحل ثبت نام و احراز هویت خود را تکمیل کنید. همچنین امکان ثبت نام اولیه به صورت آنلاین از طریق وب سایت sana.adliran.ir نیز فراهم است.
گام 3: تهیه و تنظیم دادخواست مطالبه وجه سند عادی
این گام، قلب فرآیند حقوقی است. باید یک دادخواست حقوقی تحت عنوان مطالبه وجه سند عادی تنظیم شود. نکات مهم در نگارش این دادخواست شامل:
- خواهان: مشخصات کامل شما به عنوان دارنده چک.
- خوانده: مشخصات کامل صادرکننده چک.
- خواسته: مطالبه وجه سند عادی (چک ثبت نشده) به مبلغ [مبلغ چک] ریال، به علاوه خسارات دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ مطالبه تا اجرای حکم.
- شرح ماجرا: به طور دقیق و خلاصه، ماجرای دریافت چک، عدم ثبت آن در سامانه صیاد، مراجعه به بانک و عدم پرداخت وجه را شرح دهید. تأکید کنید که چک مورد نظر به دلیل عدم ثبت در سامانه صیاد، از اعتبار سند تجاری ساقط شده و به عنوان یک سند عادی مطالبه می شود.
تأکید بر تفاوت با دادخواست مطالبه وجه چک برگشتی: بسیار مهم است که در دادخواست خود به صراحت ذکر کنید که مطالبه شما بابت سند عادی است، نه چک برگشتی؛ چرا که چک ثبت نشده از نظر قانونی قابل برگشت زدن نیست و دادگاه باید آن را به عنوان یک سند عادی مورد رسیدگی قرار دهد.
گام 4: ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
پس از تنظیم دادخواست، با در دست داشتن اصل و تصویر مدارک لازم (که در بخش بعدی به تفصیل ذکر خواهد شد)، به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید. در این دفاتر، دادخواست شما ثبت و به مرجع قضایی صالح ارجاع داده می شود. هزینه های مربوط به ثبت دادخواست و خدمات دفتر نیز در همین مرحله پرداخت می گردد.
گام 5: ارجاع پرونده به مرجع قضایی صالح
پرونده شما بر اساس مبلغ خواسته به مرجع قضایی مربوطه ارجاع می شود:
- شورای حل اختلاف: اگر مبلغ مندرج در چک تا ۲۰ میلیون تومان باشد، پرونده به شورای حل اختلاف صلاحیت دار ارجاع داده می شود.
- دادگاه عمومی حقوقی: اگر مبلغ چک بیش از ۲۰ میلیون تومان باشد، پرونده در دادگاه عمومی حقوقی مورد رسیدگی قرار می گیرد.
صلاحیت محلی دادگاه نیز بر اساس محل اقامت خوانده یا محل صدور و انجام تعهد (محل بانک صادرکننده) تعیین می شود.
گام 6: پیگیری روند رسیدگی و شرکت در جلسات دادرسی
پس از ارجاع پرونده به شعبه، اوقات رسیدگی (جلسات دادگاه) تعیین و از طریق سامانه ثنا به شما ابلاغ می شود. حضور در جلسات دادرسی (شخصاً یا توسط وکیل) و ارائه مستندات و دفاعیات لازم، از اهمیت بالایی برخوردار است. دادگاه با بررسی دلایل و مستندات ارائه شده توسط طرفین، به ماهیت دعوا رسیدگی خواهد کرد.
گام 7: صدور حکم و اجرای آن
در صورت احراز صحت ادعای شما، دادگاه حکم به پرداخت وجه چک ثبت نشده (به عنوان سند عادی) صادر می کند. این حکم، پس از طی مراحل تجدیدنظر و قطعی شدن، به واحد اجرای احکام دادگاه ارجاع می شود تا نسبت به توقیف اموال بدهکار و وصول وجه اقدام شود. در این مرحله، دارنده می تواند از طریق اجرای احکام، اموال و دارایی های صادرکننده را شناسایی و توقیف کند. لازم به ذکر است که برای درخواست تأمین خواسته (توقیف اموال قبل از صدور حکم نهایی) در مورد سند عادی، معمولاً دادگاه از خواهان می خواهد که معادل درصدی از مبلغ خواسته را به عنوان «خسارت احتمالی» به صندوق دادگستری تودیع کند.
فرآیند حقوقی مطالبه وجه چک ثبت نشده، به دلیل عدم برخورداری از مزایای سند تجاری، ممکن است زمان برتر و پیچیده تر باشد. بنابراین، دقت در تنظیم دادخواست و پیگیری مستمر پرونده ضروری است.
مدارک لازم برای طرح دعوای مطالبه وجه چک ثبت نشده
برای طرح دعوای مطالبه وجه سند عادی (چک ثبت نشده)، ارائه مدارک کامل و صحیح به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و سپس به دادگاه، از اهمیت بالایی برخوردار است. نقص مدارک می تواند منجر به تأخیر در رسیدگی یا رد دادخواست شود.
مدارک مورد نیاز به شرح زیر است:
- تصویر واضح و خوانا از چک صیادی ثبت نشده: این تصویر باید شامل تمامی مندرجات روی چک، از جمله تاریخ، مبلغ، نام صادرکننده و دارنده، و به ویژه شناسه ۱۶ رقمی چک باشد.
- اصل برگه چک صیادی ثبت نشده: در زمان ثبت دادخواست، اصل چک باید ارائه شود تا توسط دفتر خدمات قضایی رؤیت و تأیید گردد.
- مدارک هویتی خواهان:
- برای اشخاص حقیقی: کارت ملی و شناسنامه.
- برای اشخاص حقوقی: اساسنامه شرکت، آگهی آخرین تغییرات در روزنامه رسمی، کد ملی و شناسنامه نماینده قانونی (مدیرعامل یا صاحب امضاء).
- رسید ثبت نام در سامانه ثنا: این رسید یا تأییدیه ثبت نام، نشان دهنده احراز هویت شما در سیستم قضایی است. در صورت نداشتن رسید فیزیکی، ارائه کد ملی برای احراز هویت کافی است.
- هرگونه مدارک و اسناد مثبته دین (در صورت وجود): اگر چک بابت یک قرارداد خاص، فاکتور خرید، یا هرگونه توافق دیگری صادر شده است، ارائه کپی و در صورت لزوم اصل آن مدارک می تواند به تقویت پرونده و اثبات رابطه دین کمک کند. این مدارک شامل:
- قرارداد کتبی.
- فاکتور یا رسید خرید و فروش کالا/خدمات.
- سایر مکاتبات یا مستندات مربوط به معامله.
- وکالت نامه (در صورت اقدام توسط وکیل): اگر از وکیل برای پیگیری پرونده استفاده می کنید، وکالت نامه رسمی وکیل نیز باید ضمیمه دادخواست شود.
- فایل الکترونیکی دادخواست: دادخواست باید در فرمت ورد (Word) یا PDF تهیه و آماده تحویل به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی باشد تا در سامانه ثبت شود.
تهیه دقیق و کامل این مدارک، گام مهمی در سرعت بخشیدن به روند رسیدگی و افزایش شانس موفقیت در دعوای حقوقی است.
هزینه های پیگیری حقوقی چک ثبت نشده
پیگیری حقوقی مطالبه وجه چک ثبت نشده، مستلزم پرداخت هزینه هایی است که شامل تعرفه های دولتی و احتمالا حق الوکاله وکیل می شود. آگاهی از این هزینه ها برای برنامه ریزی مالی ضروری است.
- هزینه ثبت نام و احراز هویت در سامانه ثنا:
- اگر قبلاً در سامانه ثنا ثبت نام نکرده اید، برای احراز هویت حضوری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، مبلغی به عنوان تعرفه دریافت می شود.
- هزینه تعرفه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی:
- هزینه ثبت دادخواست: این مبلغ ثابت بوده و در حدود چند ده هزار تومان است.
- هزینه تایپ و اسکن مدارک: در صورت نیاز به تایپ دادخواست یا اسکن مدارک توسط دفتر، هزینه هایی دریافت می شود.
- هزینه دادرسی (بر اساس مبلغ خواسته):
مهم ترین بخش هزینه ها مربوط به هزینه دادرسی است که بر اساس مبلغ اصلی چک (مبلغ خواسته) محاسبه می شود. این درصد ثابت نیست و به میزان خواسته بستگی دارد:
- برای دعاوی با مبلغ خواسته تا ۲۰ میلیون تومان: ۲.۵ درصد از کل مبلغ خواسته.
- برای دعاوی با مبلغ خواسته بیش از ۲۰ میلیون تومان: ۳.۵ درصد از کل مبلغ خواسته.
این هزینه در زمان ثبت دادخواست از خواهان دریافت می شود و باید به صورت الکترونیکی از طریق دستگاه های کارت خوان موجود در دفاتر خدمات قضایی پرداخت گردد.
- هزینه های احتمالی کارشناسی:
در برخی موارد، ممکن است دادگاه برای بررسی اصالت امضا، خط یا سایر جنبه های فنی چک و مدارک، نیاز به ارجاع پرونده به کارشناس رسمی دادگستری داشته باشد. هزینه کارشناسی بر عهده خواهان است و بسته به نوع کارشناسی و مبلغ خواسته، متغیر خواهد بود.
- حق الوکاله وکیل:
در صورت تصمیم به استفاده از خدمات وکیل، حق الوکاله وکیل نیز به هزینه ها اضافه خواهد شد. این مبلغ بر اساس توافق بین موکل و وکیل و تعرفه های کانون وکلا تعیین می شود.
- هزینه اجراییه:
پس از قطعی شدن حکم دادگاه و ارجاع پرونده به واحد اجرای احکام، مبلغی نیز تحت عنوان نیم عشر اجرایی (۰.۰۵ درصد مبلغ محکوم به) از محکوم علیه (صادرکننده چک) دریافت می شود. این هزینه در ابتدا بر عهده محکوم له (دارنده چک) است اما در نهایت از محکوم علیه وصول می گردد.
هزینه های دادرسی بخش قابل توجهی از فرآیند پیگیری را تشکیل می دهند و دارنده چک باید از ابتدا برای پرداخت آن ها آمادگی لازم را داشته باشد. این هزینه ها در صورت پیروزی در دعوا، جزء خسارات دادرسی محسوب شده و صادرکننده چک ملزم به پرداخت آن خواهد بود.
نمونه متن دادخواست مطالبه وجه سند عادی (چک ثبت نشده)
تنظیم یک دادخواست حقوقی دقیق و کامل، از گام های اساسی در موفقیت پرونده مطالبه وجه چک ثبت نشده است. در ادامه یک نمونه متن دادخواست برای مطالبه وجه چک ثبت نشده ارائه می شود که می توانید اطلاعات مربوط به خود و طرف مقابل را در آن تکمیل کنید.
بسمه تعالی
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی / شورای محترم حل اختلاف [نام شهرستان]
خواهان:
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی خواهان]
کد ملی: [کد ملی خواهان]
نشانی: [آدرس کامل خواهان]
خوانده:
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی خوانده]
کد ملی: [کد ملی خوانده]
نشانی: [آدرس کامل خوانده]
وکیل / نماینده قانونی (در صورت وجود):
نام و نام خانوادگی: [نام و نام خانوادگی وکیل]
شماره پروانه وکالت: [شماره پروانه وکالت]
نشانی: [آدرس دفتر وکیل]
خواسته:
1. مطالبه مبلغ [مبلغ چک به عدد] ریال بابت وجه یک فقره سند عادی (چک صیادی ثبت نشده) به شماره [شماره چک]
2. مطالبه کلیه خسارات دادرسی شامل هزینه دادرسی، حق الوکاله وکیل (در صورت اخذ وکیل)، هزینه های کارشناسی و سایر هزینه های قانونی.
3. مطالبه خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ سررسید چک (یا تاریخ مطالبه) لغایت تاریخ صدور حکم و اجرای آن، بر اساس شاخص بانک مرکزی.
دلایل و مستندات:
1. اصل و تصویر یک فقره سند عادی (چک صیادی) به شماره [شماره چک]، تاریخ [تاریخ چک]، عهده بانک [نام بانک]، شعبه [نام شعبه]، به مبلغ [مبلغ چک به حروف] ریال.
2. تصویر کارت ملی و شناسنامه خواهان.
3. گواهی استعلام وضعیت ثبت چک از سامانه صیاد (در صورت امکان).
4. (در صورت وجود) قرارداد، فاکتور یا هر سند مثبته دیگر که دلالت بر منشاء دین نماید.
5. (در صورت وجود) وکالت نامه.
شرح دادخواست:
احتراماً به استحضار عالی می رساند:
اینجانب خواهان در تاریخ [تاریخ دریافت چک]، یک فقره چک صیادی به شماره [شماره چک]، به مبلغ [مبلغ چک به عدد] ریال، عهده بانک [نام بانک]، شعبه [نام شعبه] را از خوانده محترم، آقای/خانم [نام و نام خانوادگی خوانده] دریافت نمودم.
با توجه به الزامات قانون جدید صدور چک و سامانه صیاد، متأسفانه، چک مزبور توسط صادرکننده در سامانه صیاد ثبت نگردیده و همچنین اینجانب نیز به دلیل عدم امکان تأیید، قادر به استفاده از مزایای قانونی چک به عنوان سند تجاری نمی باشم.
پس از مراجعه به بانک جهت وصول وجه چک، بانک مربوطه به دلیل عدم ثبت چک در سامانه صیاد، از پرداخت وجه آن خودداری نمود و گواهی عدم پرداخت نیز صادر نگردید.
لذا نظر به اینکه چک مذکور، به دلیل عدم رعایت تشریفات قانونی ثبت در سامانه صیاد، از اعتبار سند تجاری ساقط شده و صرفاً به عنوان یک سند عادی دال بر مدیونیت صادرکننده شناخته می شود و خوانده محترم نیز با صدور و امضای آن، به پرداخت وجه آن متعهد گردیده است، استدعای رسیدگی و صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ اصلی خواسته به انضمام کلیه خسارات دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه، مورد تقاضا می باشد.
پیشاپیش از بذل توجه شما کمال تشکر را دارم.
با احترام فراوان
[امضا و تاریخ]
توصیه های کاربردی برای پیشگیری و اقدام موثرتر
آگاهی از قوانین و رعایت نکات پیشگیرانه، می تواند شما را از درگیر شدن در فرآیندهای حقوقی پیچیده نجات دهد و در صورت لزوم، به شما در پیگیری مؤثرتر حقوقتان کمک کند. در ادامه به چند توصیه کاربردی اشاره می شود:
- همیشه قبل از دریافت چک صیادی، آن را استعلام و تأیید کنید: این مهم ترین توصیه است. هرگز چکی را که در سامانه صیاد ثبت نشده و توسط شما تأیید نگردیده است، نپذیرید. با استفاده از اپلیکیشن های پرداخت معتبر یا اینترنت بانک، شناسه ۱۶ رقمی چک را استعلام کنید و از ثبت و تأیید آن اطمینان حاصل نمایید. این کار چند دقیقه بیشتر طول نمی کشد اما از مشکلات حقوقی طولانی مدت جلوگیری می کند.
- در صورت عدم ثبت، از دریافت چک خودداری کنید یا ثبت فوری را بخواهید: اگر صادرکننده از ثبت چک در سامانه صیاد خودداری می کند یا به هر دلیلی آن را ثبت نکرده است، از دریافت آن اجتناب کنید. در غیر این صورت، از او بخواهید که فوراً و در حضور شما نسبت به ثبت چک اقدام نماید و شما نیز بلافاصله آن را تأیید کنید.
- در صورت لزوم، حتماً از مشاوره یک وکیل متخصص در امور چک بهره مند شوید: قوانین مربوط به چک، به ویژه پس از اصلاحات جدید، دارای جزئیات و پیچیدگی های خاصی است. یک وکیل متخصص می تواند با بررسی دقیق شرایط پرونده شما، بهترین راهکار حقوقی را پیشنهاد دهد و در تمامی مراحل دادرسی شما را یاری کند تا از تضییع حقوق شما جلوگیری شود.
- به مهلت های قانونی توجه کنید: هرچند برای پیگیری چک ثبت نشده به عنوان سند عادی، مهلت های شش ماهه شکایت کیفری یا حقوقی مربوط به چک های برگشتی اعمال نمی شود، اما به تأخیر انداختن پیگیری حقوقی به صلاح شما نیست. هر چه سریع تر برای مطالبه وجه اقدام کنید، شانس وصول طلب و توقیف اموال بدهکار بیشتر خواهد بود. در نظر داشته باشید که خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ سررسید چک محاسبه می شود، اما اثبات تاریخ مطالبه نیز می تواند مهم باشد.
- مدارک پشتیبان را حفظ کنید: هرگونه قرارداد، فاکتور، رسید یا مکاتبات مربوط به معامله ای که بابت آن چک صادر شده، را به دقت نگهداری کنید. این مدارک می توانند در دادگاه به عنوان دلایل و مستندات قوی، به اثبات رابطه دین و حقانیت شما کمک کنند.
رعایت این توصیه ها، نه تنها در پیشگیری از مشکلات مربوط به چک ثبت نشده مؤثر است، بلکه در صورت بروز مشکل، مسیر پیگیری حقوقی را برای شما هموارتر و موفقیت آمیزتر خواهد ساخت.
سوالات متداول
آیا می توان از ظهرنویس چک ثبت نشده شکایت کرد؟
خیر، یکی از تفاوت های اساسی چک ثبت نشده با چک ثبت شده، همین مسئله است. چک ثبت نشده، از مزایای اسناد تجاری محروم است و مسئولیت تضامنی ظهرنویسان و ضامنین در مورد آن وجود ندارد. بنابراین، دارنده تنها می تواند علیه صادرکننده چک دعوای مطالبه وجه سند عادی را مطرح کند و امکان شکایت از ظهرنویسان (کسانی که چک را پشت نویسی کرده اند) یا ضامنین وجود ندارد، مگر اینکه ظهرنویس یا ضامن، خود به نحوی دیگر و به صورت مستقل، بدهی به شما داشته باشد که خارج از ماهیت چک ثبت نشده قابل پیگیری است.
مرجع رسیدگی به چک ثبت نشده با مبالغ مختلف کجاست؟
مرجع رسیدگی به مبلغ چک ثبت نشده، بر اساس میزان مبلغ خواسته (مبلغ چک) تعیین می شود: اگر مبلغ چک تا ۲۰ میلیون تومان باشد، پرونده در شورای حل اختلاف رسیدگی خواهد شد. اما اگر مبلغ چک بیش از ۲۰ میلیون تومان باشد، دادگاه عمومی حقوقی صالح به رسیدگی خواهد بود.
مدت زمان رسیدگی به پرونده مطالبه وجه چک ثبت نشده چقدر است؟
مدت زمان رسیدگی به پرونده های حقوقی متغیر است و به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله: حجم کاری شعبه، تکمیل بودن مدارک، حضور یا عدم حضور طرفین، نیاز به کارشناسی، و مراحل تجدیدنظرخواهی. به طور کلی، از زمان ثبت دادخواست تا صدور حکم قطعی و اجرای آن، ممکن است چندین ماه تا یک سال یا حتی بیشتر به طول انجامد. حضور وکیل و پیگیری مستمر می تواند به تسریع روند کمک کند.
آیا چک ثبت نشده قابل انتقال است؟
چک ثبت نشده به معنای انتقال اعتبار سند تجاری قابل انتقال نیست. به عبارت دیگر، با پشت نویسی ساده نمی توان آن را به دیگری منتقل کرد به نحوی که دارنده جدید بتواند از مزایای سند تجاری بهره مند شود. با این حال، می توان آن را به عنوان یک حواله عادی یا انتقال طلب، به شخص دیگری واگذار کرد. در این حالت، منتقل الیه (گیرنده جدید) نیز صرفاً می تواند به عنوان دارنده سند عادی و از طریق دعوای حقوقی مطالبه وجه علیه صادرکننده اصلی اقدام کند و مزایای تجاری برای او ایجاد نخواهد شد.
تفاوت شکایت از چک ثبت نشده با چک برگشتی چیست؟
تفاوت اصلی در ماهیت حقوقی و ضمانت اجراها است. «چک برگشتی» چکی است که در سامانه صیاد ثبت شده و تمامی مراحل قانونی را طی کرده اما به دلیل عدم موجودی یا کسر موجودی، بانک از پرداخت آن خودداری کرده و گواهی عدم پرداخت صادر نموده است. این چک دارای اعتبار سند تجاری بوده و دارنده می تواند از طریق شکایت کیفری، حقوقی و یا اجراییه مستقیم اقدام کند. اما «چک ثبت نشده» چکی است که به دلیل عدم ثبت در سامانه صیاد، از ابتدا اعتبار سند تجاری را ندارد و صرفاً یک سند عادی تلقی می شود. در این حالت، امکان شکایت کیفری یا اجراییه مستقیم وجود ندارد و تنها راه، طرح دعوای حقوقی مطالبه وجه سند عادی است.
اگر صادرکننده چک ثبت نشده اموالی برای پرداخت نداشته باشد، چه؟
در صورتی که صادرکننده چک (محکوم علیه) پس از صدور حکم قطعی، اموالی برای پرداخت وجه نداشته باشد، دارنده (محکوم له) می تواند درخواست «اعسار از پرداخت محکوم به» را مطرح کند. در این شرایط، صادرکننده باید ثابت کند که توانایی پرداخت بدهی را به صورت یکجا ندارد. در صورت پذیرش اعسار، دادگاه معمولاً حکم به تقسیط بدهی صادر می کند. همچنین، اگر هیچ اموالی از بدهکار شناسایی نشود و اعسار وی نیز اثبات نگردد، امکان توقیف حقوق، دارایی های آینده یا حتی درخواست جلب وی (در صورت عدم پرداخت اقساط یا اثبات عدم تمکن و عدم معرفی مال) نیز وجود دارد.
نتیجه گیری: آگاهی حقوقی، تضمین کننده معاملات مطمئن
تحولات اخیر در قوانین صدور چک، به ویژه با معرفی سامانه صیاد، با هدف افزایش امنیت و شفافیت در مبادلات مالی کشور صورت گرفته است. با این حال، ناآگاهی از این تغییرات می تواند برای افراد مشکلات حقوقی قابل توجهی ایجاد کند. چک های ثبت نشده در سامانه صیاد، نمونه بارزی از این چالش ها هستند که با وجود دارا بودن منشأ قانونی، فاقد مزایای سند تجاری بوده و پیگیری آن ها نیازمند آگاهی و اقدام حقوقی دقیق و متفاوت است.
همانطور که تشریح شد، عدم ثبت چک در سامانه صیاد، جرم کیفری محسوب نمی شود اما پیامد حقوقی مهمی دارد: تبدیل چک به یک سند عادی. این تغییر ماهیت، دارنده را از امکاناتی نظیر شکایت کیفری، مسئولیت تضامنی ظهرنویسان و صدور اجراییه مستقیم محروم می سازد. بنابراین، تنها راهکار باقی مانده، طرح دعوای حقوقی مطالبه وجه سند عادی در مراجع قضایی (شورای حل اختلاف یا دادگاه عمومی حقوقی) است.
با مطالعه این راهنمای جامع، مشخص شد که پیگیری مطالبه وجه چک ثبت نشده، شامل مراحلی چون استعلام دقیق، ثبت نام در سامانه ثنا، تنظیم و ثبت دادخواست حقوقی، شرکت در جلسات دادرسی و در نهایت، اجرای حکم است. این فرآیند مستلزم تهیه مدارک کامل و پرداخت هزینه های مربوطه می باشد. آگاهی از تمامی این جوانب و در صورت لزوم، مشاوره با وکلای متخصص، گام نخست و ضروری در حفظ حقوق و منافع مالی شماست. همواره توصیه می شود در معاملات مالی، نهایت دقت را به خرج داده و قبل از دریافت هرگونه چک صیادی، از ثبت و تأیید آن در سامانه صیاد اطمینان حاصل کنید تا از بروز مشکلات حقوقی در آینده جلوگیری به عمل آید.